"Котадгу белек": XI гасырда иҗат ителгән әсәр бүген ни өчен игътибарга лаек?

26 Сентября 2017

Укылган: 1093 тапкыр

Автор: Гөлназ ӘХТӘМҖАНОВА әзерләде
Фото: Солтан ИСХАКОВ
Борынгы торки язучы Йосыф Баласагуниның XI гасырда иҗат ителгән “Котадгу белек” әсәренең хәзерге татар теленә тәрҗемәсе “Безнең мирас” журналында басылып чыкты. Ул 2013 елдан бирле өзекләп басылып килде. Тәрҗемәнең киң җәмәгатьчелеккә тәкъдим ителүе әсәргә карата кызыксынуны арттырды.


Кем ул Йосыф Баласагуни?

Йосыф Баласагуни - төрки язучысы, фәлсәфәче, дәүләт эшлеклесе. Ул 1016 һәм 1021  еллар аралыгында Караханлылар дәүләтенең башкаласы булган Баласагун шәһәрендә туган (шәһәр торган урын хәзерге Кыргызстан җиренә керә). Йосыф Баласагуни туган телен, гарәп һәм фарсы телләрен камил белгән. 

Язучы 1070 елларда вафат булган дип фаразлана.

Йосыф Баласагуниның дөньякүләм танылган әсәре - "Котадгу белек". Галимнәр фаразлавынча, ул 1069-1070 елларда иҗат ителгән.

2003 елда Бишкәктә Милли университет каршында Йосыф Баласагунига һәйкәл куелган.

Бишкәктә Милли университет Йосыф Баласагуни исемен йөртә.

Кыргызстанда 100 сумлык банкнотка Й.Баласагуниның рәсеме төшерелгән.

“Котадгу белек” әсәре нәрсәсе белән кыйммәт     

  • "Котадгу белек" төрки халыклар әдәбияты тарихында шигырь юлы белән язылган иң борынгы зур әсәрләрнең берсе.

  • "Котадгу белек" әсәренең исеме "бәхет китерүче белем" дип тәрҗемә ителә. Ул яшәргә өйрәтә торган әсәр, тәрбия, тормыш китабы. Галимнәр фикеренчә, әлеге әсәрне укыган кеше сабак та, гыйбрәт тә ала. Й.Баласагуни үзе дә китабында: "Кем дә кем бәхетле булырга теләсә, минем китапны укысын", - дип әйткән. “Безнең мирас” журналы баш мөхәррире, язучы Ләбиб Лерон фикеренчә, әсәрдәге афоризмнар бүгенге көнгә бермә-бер туры килә. 


  • Филология фәннәре докторы, профессор Рифкать Әхмәтҗанов: “Котадгу белек” язылганда, русларда андый әсәрнең “эзе дә булмаган”, - ди. Галим фикеренчә, әсәрне төрки халыкларның дөньяви үсешенә, прогресска керткән өлеше дип атарга мөмкин.

  • Татар әдәбияты галиме, профессор Хатыйп Миңнегулов фикеренчә, әсәрдә төрки телнең барлык байлыгы чагылыш тапкан. Үзеннән соңгы төрки әдәбиятка әлеге әсәр зур йогынты ясый. Әсәрдәге традицияләр башка авторларда да чагылыш тапкан - образлар бирелеше, үгет-нәсихәт бирү формалары кабатлана. Бигрәк тә Хисам Катиб, Мөхәммәдъяр, Утыз Имәни әсәрләренә йогынтысы көчле булган.



“Котадгу белек” әсәренең оригиналы һәм татар теленә тәрҗемәсе

  • Әсәрнең кулъязмасы сакланмаган. Аның өч нөсхәсе табыла: берсе - Венада, икенчесе - Каһирәдә, өченчесе - Истанбулда.
  • Ул төрки дөньяда иң күләмле әсәрләрнең берсе. Оригиналында - 14 меңгә якын шигъри юл.

  • Әсәрнең тулы нөсхәсен 1913 елда татар-башкорт галиме Зәки Вәлиди табып ала. З.Вәлиди әлеге китапны иң элек Урта Азиядә бер кешенең кулында күреп ала. Аны үзендә булдырырга тели, ләкин китап хуҗасы, ул бик кыйммәтле әсәр дип, аны З.Вәлидигә бирми. Әдип аны башка юллар аша эзләтеп ала.

  • Әсәрне борынгы төрки телдән хәзерге татар теленә филология фәннәре докторы, профессор Рифкать Әхмәтҗанов моннан 10 ел элек тәрҗемә итә. Тәрҗемә дә шигъри телдә эшләнгән. Галим аны З.Вәлиди тапкан тулы нөсхә буенча тәрҗемә иткән. 

  • Әсәрнең хәзерге татар теленә тәрҗемәсе “Безнең мирас” журналында басылды. Ул 2013 елның октябреннән 2017 елның сентябренә кадәр һәр санында өзекләп басылып килде.


  • Филология фәннәре докторы, профессор Хатыйп Миңнегулов фикеренчә, бу әсәрнең хәзерге татар теленә тәрҗемә ителүен татар милләтенең рухи һәм мәдәни тормышында зур вакыйга дип бәяләргә кирәк. 

  • "Котадгу белек" 1983 елда Мәскәүдә рус телендә, 1994 елда Анкарада төрек телендә китап итеп басылып чыккан. Татар галимнәре һәм әдипләре "Котадгу белек"нең татарчага тәрҗемәсе дә аерым китап итеп басылырга лаек дигән фикердә.







Фикерләр








Мәдәният

Кастамонуга татар түбәтәе генә җитми? 2018 елның төрки дөнья башкаласыннан сәяхәтнамә

Төркиянең чекме-хәлвәләр ясаучы, иң зәһәр сарымсак үстерүче, ташбасма рәсемнәр белән тастымаллар бизәүче, иң күп мәчетле шәһәре быел үз мәдәниятен бөтен дөньяга таныта.

Мәдәният

Язучы Шамил Идиатуллин: Кем газета укый, шул телевизор караучылар белән идарә итә

Язучы һәм журналист Шамил Идиатуллин «Зур китап» бәйгесендә җиңү яулаганнан соң үзендәге эчке актерны, шулай ук туристны иреккә чыгару теләге белән яна. Якташыбыз «Татар-информ» агентлыгы хәбәрчесенә дәрәҗәле әдәби премиягә лаек булганчыга кадәрге һәм аннан соңгы тормышы, Россиядә әдәбиятның язмышы турында сөйләде.

БАШКА ЯҢАЛЫКЛАР

Интертат.ру / Intertat.ru © 2001 - 2018 Әлеге ресурста 16+ категорияләренә керүче мәгълүмат булырга мөмкин

"ТАТМЕДИА" АҖ филиалы "Татар-информ" мәгълүмат агентлыгының Интертат.ру / Intertat.ru республика электрон газетасы редакциясе".

Адрес: 420066, Казан, Декабристлар ур., 2нче йорт. Телефон: +7 (843) 222-0-999 (1304)
E-mail: info@tatar-inform.tatar

Генераль директор Садыйков Шамил Мөхәммәт улы.
Баш редактор Латыйпов Рәмис Нурмөхәммәт улы.
Шеф-редактор Исмәгыйлева Алсу Җәүдәт кызы

Гаммәви матбугат чарасын теркәү турындагы таныклык Россиянең элемтә, мәгълүмати технологияләр һәм гаммәви коммуникацияләрне күзәтчелек хезмәте тарафыннан 2012 елның 10нчы маенда бирелде. Таныклыкның номеры - ЭЛ № ФС77-49790.
Материалларны тулысынча яки өлешчә куллану бары тик редакциядән язмача рөхсәт булганда гына мөмкин.
"Татмедиа" республика матбугат һәм массакүләм коммуникацияләр агентлыгы ярдәме белән чыгарыла