Себер Иленә сәяхәт

Кадерле укучыларыбыз. Инде хәбәр иткәнебезчә, күптән түгел генә язучы, тарихчы Фәүзия Бәйрәмова Себер якларында йөреп кайтты. Анда күргәннәре, сәфәрдә алган тәэсирләре белән ул «Intertat.ru» укучылары белән дә уртаклашырга булды. «Себер Иленә сәяхәт» рубрикасында сез аның язмалары белән таныша аласыз. Бүген без сезгә язманың икенче өлешен тәкъдим итәбез. Язманың алдагы өлешләрен монда укып була.

Тубыл каласы таш кала...

Тубыл архивына килүемнең ике сәбәбе бар. Беренчесе – Габдрәшит Ибраһимов турында мәгълүмат эзләү, икенчесе – көчләп чукындыру буенча материал туплау. Мин Габдрәшит Ибраһимов турында мәгълүмат эзләп аның туган якларында – Омски өлкәсе, Тара шәһәре архивында булган идем инде. Әмма анда 1921 елдан соңгы архив материаллары гына саклана булып чыкты. Аңа кадәргеләре яә Тубылда, яә Омскида, диделәр.

Габдрәшит Ибраһимов 1857 елда туган. Ул вакытта Тара шәһәре Тубыл губернясына караган. Димәк, Тубыл архивыннан нидер табып булыр, дип өметләндем. Әмма ул заманда мәчетләрдә тутырылган метрика кәгазьләренең Уфадан туп-туры Омскига җибәрелгәне билгеле булды. Монда исә Тара шәһәре буенча 1897 елгы халык саны алу мәгълүматлары гына саклана икән. Ул вакытта Габдрәшит Ибраһимовның Тара шәһәрендә яшәмәгәнлеген, Төркия, Алмания, Франция һәм Швецарияләрдә сәяхәт кылып йөргәнен белсәм дә, мин бу халык саны алу нәтиҗәләрен карап чыгарга булдым. Бу вакытта Тарада җиде меңләп кеше яшәгән, шуның меңгә якыны – татарлар.  Әлбәттә, татарлар тагы да күбрәк булыр иде, әмма алар, 18 гасырда көчләп чукындырулардан соң, диннәрен – правослау, телләрен – урыс дип яздырганнар. Шулай итеп, Тарада Минин, Ахматов, Курбатов, Байкишев кебек урыска әйләнгән татарлар барлыкка килгән...

Ә Габдрәшит Ибраһимовның нәсел фамилиясен йөрткән Ибраһимовлар һәм Ахуновлар берәр генә очрады. Аларның да мәгърифәтче-галимгә кагылышы юк иде. Чөнки Габдрәшит Ибраһимов яшьтән ятим кала, атасы ягыннан туганнары Тара янындагы Уыш авылында, ә анасы ягыннан туганнары хәзерге Курган өлкәсенең Әлмән авылында яшәгән булалар.  Ә бердәнбер энесе Исмәгыйльне ул үзе белән Хиҗазга укырга алып китә, Мәккәгә алып барып урнаштыра. Шуңа күрә аны да Тара исемлегендә табып булмый. Ул вакытта Габдрәшит Ибраһимовның инде үз гаиләсе һәм өч баласы була. Халык саны алуга кермәгәч, алар да Тарадан киткән булып чыгалар. Тарада йөз ел элек халык саны алганда иң күп очрый торган татар фамилияләрнең Айткиннар, Шөгеровлар һәм Шиховлар икәнлеген күрәсең. Соңгы икесенең бүген дә бу якларда иң күп таралган һәм иң укымышлы нәселләр икәнлеген әйтеп китәргә кирәк.

Габдрәшит Ибраһимов 1885-1892 елларда Тара шәһәрендә имам һәм мөдәррис булып тора, мәчет-мәдрәсә тота, балалар укыта. 1897 елгы халык саны алу вакытында ул ачып калдырган Тара мәдрәсәсендә 52 ир кеше хисапка алына, муллалары Иноятов Изатулла Мөхәммәт улы була, үзе якындагы Рәҗәп авыланнан, бохарлы. Шәһәрнең Нерпинская урамына урнашкан бу мәктәп-мәдрәсәдә 9 яшьтән 20 яшькәчә татар балалары укыганлыгы билгеле булды, аларның күпчелеге заманында Габдрәшит Ибраһимов шәкертләре булган булырга тиеш.

Шунысы кызык, халык саны алу вакытында кайчандыр Бохара якларыннан күчеп килгәннәр “сословие” дигән сорауга “бухарец”, дип язганнар, ә җирле себер татарлары исә “инородец” дип теркәлгән, барысының да диннәре – ислам, телләре – татар теле дип язылган. “Умеете ли читать?” дигән сорауга барлык шәкертләр дә, “Да, по-татарски”, дип җавап биргәннәр. Күрәсезме, гарәпчә укысалар да, “татарча”, дип җавап биргәннәр! Тарада яшәүче Кавказ мөселманнары телләрен үзләренекен күрсәтсәләр дә, укый-яза белүне “татарча” дип теркәткәннәр. Бу үзе үк Россия мөселманнарының ислам динен татарлар аша кабул иткәнлекләрен, шунлыктан гарәп язмасын да татарча дип тануларын күрсәтә.

Бер караганда, Габдрәшит Ибраһимов дөньякүләм танылган кеше, ул архивның шәхесләр исемлегендә дә булырга тиеш иде, әмма ул юк. Себер архивларында татарлар турында, бигрәк тә аерым шәхесләр турында мәгълүмат табу бик авыр, алар элеккерәк чорларга караса аеруча. Шуңа күрә бер мәгълүмат табу өчен төрле юнәлештәге күп фондларны, эшләрне карап чыгарга туры килә. Архив хезмәткәрләре бөтен сәбәпне гарәпчә язылган метрика кәгазьләрендә күрәләр, үзләренең аларны укый алмауларын әйтәләр. Гарәп хәрефләре белән татарча язылган белешмәләр биредә гомумән эшкәртелми дә, әйләнешкә дә кертелми ахырысы. Шәһәр җирендә туган шәхесләр белән бигрәк тә авыр, чөнки ул халык саны алганда читтә булырга яки башка урында яшәргә мөмкин. Габдрәшит Ибраһимов буенча нидер табу өметен Омски архивында калдырып, чукындыру буенча материал эзләргә тотындым.

Дәвамы бар.

Фикерләр

Фикерегезне язып калдырыгыз

Исем*:
E-mail:
Текст*:
Код: Рәсемдәге текстны языгыз.